Albanian Water Partnership (AWP) dhe LUMI kanë nisur projektin e ri “Hartëzimi i barrierave drejt lirisë: Identifikimi i digave që mund të hiqen në pellgun e lumit Erzen, Shqipëri”. Projekti do të mundësojë hartëzimin dhe inventarizimin e parë gjithëpërfshirës, të verifikuar në terren, të barrierave në pellgun e Erzenit, si dhe përcaktimin e prioriteteve për ndërhyrje, duke identifikuar të paktën dy diga të përshtatshme për heqje. Kjo do të kontribuojë në avancimin e restaurimit hidromorfologjik të kërkuar për Shqipërinë në kuadër të Direktivës Kuadër të BE-së për Ujërat (WFD).
Lumi Erzen përshkon 109 km, nga malet e Malit me Gropa (1,200 m mbi nivelin e detit), përmes korridorit Tiranë–Durrës, deri në Detin Adriatik, në Gjirin e Lalëzit. Pellgu ujëmbledhës i tij shtrihet në një sipërfaqe prej 760 km² dhe përfshin gjashtë bashki (Tiranë, Vorë, Shijak, Durrës, Kavajë dhe Rrogozhinë), ku jetojnë rreth 289,000 banorë.
Erzeni është i vetmi lumë që ende furnizon në mënyrë aktive Gjirin e Lalëzit me sedimente. Në rrjedhën e sipërme gjenden lloje endemike të ujërave të ëmbla, përfshirë troftën shqiptare (Salmo farioides) dhe mrenën shqiptare (Barbus albanicus), ndërsa kjo pjesë e lumit klasifikohet në Gjendje Ekologjike të Klasës II (e mirë). Në rrjedhën e poshtme, gjendja ekologjike është përkeqësuar në Klasën III (e moderuar), si pasojë e ndryshimeve hidromorfologjike.
Dekada të shfrytëzimit intensiv të zhavorrit (1990–2015), së bashku me ndërhyrjet e lidhura me digat, kanë shkaktuar thellim të shtratit të lumit deri në 3 metra, duke ndërprerë vazhdimësinë e sedimenteve dhe lidhjen natyrore të lumit përgjatë gjithë pellgut.
Plani i Menaxhimit të Basenit Ujor të Erzenit (PMBU Erzen, VKM nr. 623, datë 8.11.2023), plani i parë ligjërisht detyrues i menaxhimit të një baseni ujor në Shqipëri, i përafruar me kërkesat e Direktivës Kuadër të BE-së për Ujërat, identifikon në mënyrë të qartë strukturat hidroenergjetike dhe ndryshimet në shtratin e lumit si ndër faktorët kryesorë që pengojnë arritjen e objektivave ekologjike. Plani parashikon gjithashtu restaurimin hidromorfologjik përmes Programit të Masave. Megjithatë, aktualisht nuk ekziston asnjë mekanizëm për të identifikuar se cilat prej barrierave artificiale në pellg janë kandidate të përshtatshme për heqje.
Hapja e negociatave për anëtarësimin në BE për Kapitullin 27 në vitin 2022 e bën këtë çështje edhe më urgjente, pasi heqja e barrierave që përmirëson gjendjen ekologjike të lumenjve kontribuon drejtpërdrejt në përmbushjen e detyrimeve të Shqipërisë për zbatimin e Direktivës Kuadër për Ujërat.
Duke qenë se në Shqipëri ka ende pak përvojë në identifikimin dhe heqjen e barrierave lumore, Erzeni përbën një mundësi të rrallë për të zgjeruar përpjekjet evropiane për heqjen e digave edhe në një sistem lumor me regjim mesdhetar dhe nën presion të fortë urban. Në të njëjtën kohë, projekti synon të ndërtojë një model të përsëritshëm të angazhimit të shoqërisë civile për identifikimin e barrierave, i cili mund të zbatohet në basenet e tjera ujore të Shqipërisë dhe në rajonin më të gjerë të Ballkanit Perëndimor.
Qëllimi dhe rezultatet e projektit
Ky projekt do të mundësojë hartëzimin dhe inventarizimin e parë gjithëpërfshirës, të verifikuar në terren, të barrierave në pellgun e Erzenit dhe degët e tij, si dhe përcaktimin e prioriteteve për ndërhyrje. Procesi do të kombinojë hartëzimin bazuar në të dhënat ekzistuese, monitorime sistematike në terren, vlerësimin gjeomorfologjik të ndikimeve të trashëguara nga shfrytëzimi i zhavorrit, vëzhgime ekologjike bazë, konsultime me aktorët përkatës mbi pronësinë dhe gatishmërinë për heqjen e barrierave, si dhe një vlerësim të fizibilitetit bazuar në një sërë kriteresh.
Rezultati i pritshëm është një raport teknik dygjuhësh (shqip/anglisht), i cili do t’i dorëzohet Agjencisë së Menaxhimit të Burimeve Ujore (AMBU), me synim integrimin e tij në kuadrin e monitorimit të Planit të Menaxhimit të Basenit Ujor të Erzenit (PMBU Erzen). Raporti do të identifikojë të paktën dy barriera prioritare me potencial për t’u hequr në një fazë të dytë të projektit.
Vlerësohet se heqja strategjike e dy deri në tre barrierave mund të mundësojë rilidhjen e 30–60 km të lumit, duke rikthyer kalimin e lirë të llojeve endemike të peshqve, si trofta shqiptare (Salmo farioides) dhe mrena shqiptare (Barbus albanicus), si dhe duke rikthyer lëvizjen natyrore të sedimenteve që kontribuojnë në rimbushjen e vijës bregdetare në Gjirin e Lalëzit. Kjo do të kontribuojë drejtpërdrejt në përmbushjen e detyrimeve të Shqipërisë në kuadër të Direktivës Kuadër të BE-së për Ujërat (WFD), si dhe në objektivin e Strategjisë së BE-së për Biodiversitetin 2030 për restaurimin e 25,000 km lumenjsh me rrjedhje të lirë.
